ژولیوس سزار؛ الگوریتم تحول اجتماعی در مقیاس امپراتوری

بخش یازدهم: شکستن منطق محافظه‌کاری؛ رادیکال در جامهٔ میانه‌رو

درک ژولیوس سزار از جهان پیرامونش برخلاف اکثر هم‌عصرانش ساختارمحور نبود؛ ژولیوس سزار سیستم را جریان‌محور می‌دید.

در نظر سزار، قدرت مانند داده‌ای بود که میان ذهن‌ها گردش می‌کند، نه کالایی که سنا انحصاراً در اختیار دارد. همین شناخت ژولیوس سزار از سیالیت قدرت، باعث شد بتواند با کوچک‌ترین «آپدیت فرهنگی»، جریان را تغییر دهد.

در سخنرانی‌هایش، یکی از شیوه‌های پایدارش بهره‌گیری از استعاره‌های اقتصادی و نظامی برای توضیح سیاست بود. این تداخل زبانی، باعث می‌شد شهروندان از طبقات مختلف احساس کنند در گفت‌وگوی یکسانی شرکت دارند. به بیان مدرن، ژولیوس سزار زبان سیاست را «Interdisciplinary» کرده بود — ترکیب فلسفه، اقتصاد، جنگ و روان‌شناسی توده‌ها.

بخش دوازدهم: بازتعریف مفهوم وفاداری؛ از سرباز تا «کاربر سیستم قدرت»

وفاداری در روم قبل از سزار، یک رابطه‌ی فئودالی بود. سربازان به خانواده‌ی اشراف یا به مقام فرمانده متعهد می‌ماندند.

سزار اما الگوریتم وفاداری را بازکدنویسی کرد؛ ژولیوس سزار ارتش را نه مجموعه‌ای از افراد، بلکه اکوسیستم اعتماد و معنا می‌دید.

در نقشه‌ی ذهنی او، سرباز باید احساس کند عضوی از «پروژه‌ی سزار برای روم آینده» است. یعنی وفاداری نه بر پایه‌ی ترس یا مزایا، بلکه بر پایه‌ی معنا ایجاد شود. امروز در زبان کسب‌وکار به آن می‌گوییم «Purpose-driven loyalty».

لشکر ژولیوس سزار به معنای واقعی دارای purpose بود — هدفی مشترک، روایتی بزرگ‌تر از خود.

این روش بعدها توسط ناپلئون و حتی استارتاپ‌های مدرن در قالب فرهنگ سازمانی تکرار شد؛ مثلاً گوگل با مأموریت «organize the world’s information» دقیقا از همین منطق پیروی کرد که سزار ۲۰۰۰ سال پیش در میدان نبرد اجرا کرده بود.

بخش سیزدهم: قدرت به مثابه طراحی تجربهٔ کاربر (UX Political Design)

سزار نه فقط سیاست‌مدار بود؛ بلکه طراح تجربه‌ی سیاسی مردم روم.

ژولیوس سزار می‌دانست که رومی‌ها بیش از آنکه به قانون وفادار باشند، به نمایش وفادارند. از مراسم‌ها تا جشن‌های عمومی، همه با هدف ایجاد اثیر روانی مثبت در تجربهٔ جمعی طراحی می‌شدند.

در واقع، ژولیوس سزار اولین کسی بود که مفهوم UX را در سیاست پیاده کرد. آداب ورود به روم، نحوهٔ توزیع نان میان مردم، طراحی لباس سربازان در میدان — همه اجزای یک تجربه‌ی هماهنگ برای بازسازی تصویر ذهنی از «حکمران خوب» بودند.

امروزه در برندسازی سیاسی (Political Branding)، یکی از فلسفه‌های طراحی تجربه چنین است:

‌«مردم عملکردت را نمی‌بینند، اما تجربه‌ای که از حضور تو دارند، احساس ثبات یا بی‌ثباتی را می‌سازد.»

سزار دقیقاً همین را فهمیده بود.

بخش چهاردهم: مدیریت بحران؛ وقتی منطق سردار از مدیریت سیلیکون‌ولی جلوتر است

سزار در بحران‌ها نه فقط واکنش نشان می‌داد بلکه مسیر بحران را به نفع خود بازتعریف می‌کرد — چیزی که امروزه آن را “Perception Shaping” می‌نامند.

مثلاً در سال ۴۹ پیش از میلاد، هنگامی که سنا ژولیوس سزار را خائن نامید، به‌جای عقب‌نشینی، بحران را به داستان تبدیل کرد. با جمله‌ی تاریخی “alea iacta est” (تاس انداخته شد)، بحران از تهدید به نماد تبدیل شد. در واقع، ژولیوس سزار فضای بحران را به تجربه‌ی حماسی برای طرفدارانش بدل کرد.

این روند دقیقاً شبیه تکنیک‌های امروز در کمپین‌های PR مدرن است که برندها از تهدید رسانه‌ای، رشد ویروسی می‌سازند.

بخش پانزدهم: درک روان‌شناسی اقتدار؛ میان هیبت و همدلی

یکی از رموز عمیق موفقیت سزار در قدرت، توانایی‌اش در ترکیب دو احساس متناقض بود: ترس از اقتدار و محبت انسانی.

در جوامع کهن، اقتدار صرفاً بر پایه‌ی ترس بود، اما سزار توانست به‌گونه‌ای رفتار کند که مردم از ژولیوس سزار بترسند ولی عاشقش باشند.

ژولیوس سزار این ترکیب را با استفاده از رسانۀ روایی ساخت و از «چهرهٔ بیرونی سردار فاتح» به «پدر ملت» تغییر جهت داد.

از دید روان‌شناسی قدرت (بر اساس نظریات ماکس وبر)، این نوع اقتدار را می‌توان کاریزماتیک-احساسی نامید؛ جایی که مشروعیت نه از قانون بلکه از عاطفه‌ی جمعی می‌جوشد.

همین مدل بعدها توسط رهبران بزرگ قرون بعد، از لینکلن تا گاندی، تکرار شد.

بخش شانزدهم: سنا به مثابه مقاومت سیستمی در برابر نوآوری

سنا نماد سیستم محافظه‌کار بود؛ همان چیزی که در دنیای امروز تحت عنوان «Corporate Bureaucracy» می‌شناسیم.

هنگامی‌که سزار پیشنهاد اصلاحات ساختاری را مطرح کرد، سنا در برابر ژولیوس سزار به‌مانند مجمع هیئت‌مدیره‌ای رفتار کرد که از رشد سریعِ استارتاپ جدید می‌ترسد.

در واقع، رابطهٔ سزار و سنا، معادل تاریخی تضاد میان نوآوری و بوروکراسی است.

همه‌ی تلاش‌های ژولیوس سزار برای ساده‌سازی قانون، دیجیتالی کردن فرآیندها (به‌معنای انسجام اطلاعات در آن زمان)، و سرعت تصمیم‌گیری، با مانع مقاومت نهادی روبه‌رو شد.

اما چیزی که جالب است، نحوه‌ی برخورد سزار با مقاومت؛ ژولیوس سزار به‌جای برخورد مستقیم، آن را در سطح فرهنگی بی‌اثر کرد — با خلق اعتبار نزد مردم، تا سنا را از درون بی‌اهمیت کند.

بخش هفدهم: قانون به مثابه کد؛ فلسفه‌ی «Governance as a Code»

سزار قانون را یک ساختار ثابت نمی‌دید؛ ژولیوس سزار قانون را همانند کدی می‌دید که می‌توان آن را refactor کرد.

بدین معنا که هسته‌ی قانون (Justice) باید ثابت بماند، اما syntax آن باید با نیازهای زمان سازگار شود.

در مباحث فلسفه‌ی حکمرانی، این نگاه بعدها توسط توماس مور و ماکیاولی در نوشته‌هایشان بازتولید شد.

اگر بخواهیم این مفهوم را در قالب فناوری امروزی بازتعریف کنیم، سزار معتقد بود:

«قانون، APIِ ارتباطی میان شهروند و حاکم است. اگر ورودی‌های جامعه تغییر کند، endpointهای قانون نیز باید آپدیت شوند.»

همین تفکر بود که پایه‌ی فلسفة امپراتوری بعدی را ساخت؛ امپراطوری‌ای که قانونش نه در سنگ، بلکه در ذهن‌ها حک می‌شد.

بخش هجدهم: ژولیوس سزار و اقتصاد بازتوزیع؛ عدالت به‌مثابه استراتژی رشد

سزار درک کرده بود که شکاف طبقاتی تنها عامل بی‌ثباتی سیاسی نیست؛ بلکه اختلال در جریان معناست.

در جامعه‌ی رومِ پوسیده، ثروت دیگر نشانه‌ی ارزش نبود، بلکه نشانه‌ی فاصله بود. سزار باور داشت عدالت اجتماعی باید به‌جای ابزار اخلاقی، به ابزار استراتژیک بدل شود.

ژولیوس سزار زمین‌های اشراف را میان سربازان تقسیم کرد، مالیات طبقات پایین را کاهش داد، و نظام تأمین غله را بهینه ساخت — نه از سر دلسوزی بلکه به‌عنوان تضمین رشد پایدار سیستم قدرت.

این رویکرد بعدها توسط جان مینارد کینز در نظریه‌های اقتصاد کلان تکرار شد: حفظ تقاضای مؤثر به‌عنوان بالانس رشد اجتماعی.

به‌نوعی، سزار بیش از دو هزار سال پیش مفهوم «حکومت رفاه» را در عمل پیاده کرد.

بخش نوزدهم: ارتباطات استراتژیک؛ جایی که «روایت» جایگزین ارتش می‌شود

یکی از جملات کلیدی در گزارش‌های جنگ گال، عبارت معروفی است که سزار درباره‌ی مردم نوشته:

“They submit not to the sword, but to the story.”

در اینجا، سزار گونه‌ای از تئوری ارتباطات راهبردی را نشان می‌دهد.

ژولیوس سزار فهمیده بود که تسخیر ذهن مردم، بسیار ماندگارتر از تسخیر خاک است.

ارتش ژولیوس سزار هر جا می‌رفت، روایت رسمی همراهش بود؛ روایت پیروزی، نظم و پیشرفت.

همین ساختار نراتیو باعث شد که پس از مرگش، حتی دشمنانش ژولیوس سزار را به‌شکل اسطوره‌ای بازگو کنند — همان کاری که برندهای عظیم با وفاداری داستانی انجام می‌دهند.

بخش بیستم: تحلیل سیستمی تعامل میان سزار و جمعیت روم

از منظر تئوری پیچیدگی (Complexity Theory)، حکومت سزار را می‌توان یک سیستم غیرخطی دانست. تصمیمات کوچک او — از بخشش عمومی گرفته تا طراحی جشن‌ها — اثرات فیدبکی شدید ایجاد می‌کرد و رفتار کل سیستم را دگرگون می‌ساخت.

این مدل همان چیزی است که امروز در مطالعات سیستم‌های اجتماعی به «Adaptive Governance» معروف است.

در عمل، سزار نه فقط یک فرمانده، بلکه طراح هوش جمعی جامعه‌ی روم بود.

ژولیوس سزار یاد گرفته بود چگونه رفتار توده‌ها را با محرک‌های عاطفی و روایت‌های هدفمند جهت دهد، بدون آنکه اجبار فیزیکی اعمال کند.

این سطح از کنترل نرم بعدها مبنای نظریات فوکو درباره‌ی قدرت انضباطی (Disciplinary Power) شد.

بخش بیست‌و‌یکم: مرگ و بازبرندسازی؛ چگونه مرگ سزار، نامش را جاودانه کرد

مرگ سزار یکی از کامل‌ترین نمونه‌های حیات برند پس از مرگ در تاریخ است.

پس از ترورش در سنا (۴۴ پیش از میلاد)، روم شاهد انفجار احساسی بی‌سابقه بود. جمعیت خشمگین، سنا را تهدید کرد و پسرخوانده‌اش آگوستوس توانست از این موج برای تأسیس امپراتوری بهره‌برداری کند.

در واقع، مرگ ژولیوس سزار تبدیل به کمپین روابط عمومی بزرگ تاریخ بشر شد.

برند سزار به الگویی جاودانه تبدیل شد: سردارِ عدالت‌جو، قربانی محافظه‌کاران و منجی نظم.

این بازسازی تصویری، در سراسر امپراتوری با نمادها، مجسمه‌ها و آثار ادبی تکرار شد — همان کاری که برندهای امروزی با «Legacy Branding» می‌کنند.

بخش بیست‌ودوم: تحلیل تطبیقی؛ از سزار تا رهبران تحول امروز

اگر بخواهیم میراث سزار را با دنیای معاصر تطبیق دهیم، می‌توان گفت هر رهبر تحول‌گرای واقعی ـ از استیو جابز تا نلسون ماندلا ـ بخش‌هایی از DNA حکمرانی سزار را در خود دارند.

• ویژن فراتر از قانون: نگاه کل‌نگرانه به سیستم قدرت.
• نوآوری فرهنگی: درک اینکه تغییر واقعی از ذهن مردم آغاز می‌شود.
• استفاده از بحران به‌عنوان سوخت تحول.
• خلق روایت به‌عنوان متای تصمیم‌گیری.

در واقع، سزار اولین کسی بود که مفهوم Leadership را از مدیریت سربازان به مدیریت ادراک جمعی ارتقا داد.

بخش بیست‌وسوم: فلسفه‌ی جاودانگی و میراث فکری

در فلسفه‌ی باستان، جاودانگی به‌معنای ماندن در زمان بود؛ اما سزار نوع جدیدی از جاودانگی ساخت — جاودانگی در ذهن‌ها.

ژولیوس سزار فهمیده بود که انسان، نه با حضور در فیزیک، بلکه با حضور در معنا زنده می‌ماند. بنابراین هر حرکتش را به اثری معنی‌دار تبدیل می‌کرد.

حتی اصلاح تقویم رومی، در نوع خود پاسخی به دغدغه‌ی جاودانگی بود: نشانه گذاشتن در ساختار زمان.

امروزه هر برند یا رهبر که بتواند در ذهن جمعی اثر بگذارد، در منطق سزاری عمل کرده است؛ یعنی جاودانگی نه در بقا، بلکه در تبدیل شدن به نماد است.

بخش بیست‌وچهارم: جمع‌بندی نهایی؛ سزار به مثابهٔ الگوریتم تمدن

در پایان، سزار تنها یک فرد نیست؛ ژولیوس سزار یک الگوریتم تمدنی است — فرمولی برای تحول نظام‌های ایستا.

معادله‌ای که می‌توان چنین نوشت:

Governancenew=(Narrative+Purpose+AdaptiveLaw)×LegitimacySocial Governance_{new} = (Narrative + Purpose + Adaptive Law) \times Legitimacy_{Social} Governancenew​=(Narrative+Purpose+AdaptiveLaw)×LegitimacySocial​

هرگاه جامعه‌ای بتواند این معادله را اجرا کند، می‌تواند ساختار قدرت را از نو بنویسد.

سزار این کار را کرد؛ از میان بحران، شورش، و پیچیدگی، الگوریتمی خلق کرد که هنوز پس از دو هزار سال در دنیای سیاست، کسب‌وکار و حتی فناوری تکرار می‌شود.

لایهٔ سوم تحلیل: ژولیوس سزار و مهندسی فروپاشیِ کنترل‌شده

وقتی یک نابغه، «سقوط» را به‌عنوان Feature سیستم طراحی می‌کند

بخش بیست‌وپنجم: سزار و پارادوکس نابغه‌ها؛ چرا ذهن‌های بزرگ، سیستم‌های ناپایدار می‌سازند؟

ژولیوس سزار از آن دسته نابغه‌هایی بود که نه‌فقط قواعد بازی، بلکه ظرفیت بازی را تغییر می‌دهند.

اما این دقیقاً همان نقطه‌ای است که پارادوکس آغاز می‌شود:

هر سیستم که سریع‌تر از ظرفیت فرهنگی‌اش رشد کند، ناگزیر دچار ناپایداری درونی می‌شود.

سزار این را می‌دانست. شواهد تاریخی نشان می‌دهد ژولیوس سزار آگاهانه ریسک فروپاشی را پذیرفته بود.

ژولیوس سزار به‌دنبال «ثبات» نبود؛ به‌دنبال جهش تمدنی بود.

در منطق سیستم‌ها، این یعنی عبور از local optimum و پذیرش chaos موقت برای رسیدن به global optimum.

این همان کاری است که:

• استیو جابز با حذف فلش از iPhone کرد
• ایلان ماسک با شرط‌بندی روی راکت‌های قابل‌استفاده‌ی مجدد انجام داد
• و سزار با نابود کردن جمهوری انجام داد

بخش بیست‌وششم: سزار و مفهوم «قدرت پیش‌دستانه» (Preemptive Power)

قدرت در روم قبل از سزار، واکنشی بود؛ سنا واکنش نشان می‌داد، قوانین بعد از بحران تصویب می‌شدند.

اما سزار قدرت را پیش‌دستانه تعریف کرد.

ژولیوس سزار به‌جای اینکه منتظر شورش بماند، اصلاحات را قبل از انفجار اجرا می‌کرد.

به‌جای اینکه منتظر رأی سنا بماند، افکار عمومی را جلوتر می‌خرید.

در زبان امروز:

سزار Early Adopter روان‌شناسی جمعی بود.

ژولیوس سزار می‌دانست اگر ذهن مردم را زودتر از قانون تغییر دهد، قانون خودبه‌خود تسلیم می‌شود.

📌 این همان منطقی است که امروز در:

• سیاست‌های پولی بانک‌های مرکزی
• Brand positioning شرکت‌های بزرگ
• Narrative control در ژئوپلیتیک

استفاده می‌شود.

بخش بیست‌وهفتم: ژولیوس سزار و «اقتصاد توجه» پیشامدرن

ما معمولاً اقتصاد توجه را پدیده‌ای مدرن می‌دانیم؛ اما سزار ۲۰ قرن زودتر آن را عملیاتی کرده بود.

ژولیوس سزار فهمیده بود که:

• توجه، منبعی کمیاب‌تر از طلاست
• و هرکه توجه را کنترل کند، قدرت را در اختیار دارد

جنگ‌های گال فقط جنگ نبودند؛ نمایش دائمی تولید توجه بودند.

هر پیروزی، هر گزارش، هر شایعه، یک موج attention ایجاد می‌کرد که نام «سزار» را در مرکز نگه می‌داشت.

[جای قرارگیری عکس شماره ۹ – تصویر نمادین از سزار در مرکز توجه مردم روم]

در واقع، سزار کاری کرد که امروز برندها با میلیاردها دلار تبلیغات می‌کنند:

Always-on visibility

بخش بیست‌وهشتم: معماری ترس؛ چرا سزار هرگز «کاملاً مهربان» نشد؟

یکی از اشتباهات رایج در تحلیل سزار این است که ژولیوس سزار را صرفاً محبوب توده‌ها بدانیم.

واقعیت پیچیده‌تر است.

سزار به‌خوبی می‌دانست:

محبوبیت بدون ترس، به‌سرعت فرسوده می‌شود.

ژولیوس سزار آگاهانه «لبه‌ی ترس» را حفظ می‌کرد.

نه آن‌قدر خشن که طغیان ایجاد کند،

نه آن‌قدر نرم که اقتدار فروبپاشد.

این همان چیزی است که در نظریه‌های مدرن قدرت به آن می‌گویند:

Optimal Fear Threshold

در سازمان‌ها:

• مدیرِ بیش‌ازحد مهربان → بی‌اثر
• مدیرِ بیش‌ازحد خشن → شورش
• مدیرِ سزاری → تعادل ناپایدارِ کنترل‌شده

بخش بیست‌ونهم: سزار و مهندسی زمان؛ چرا تقویم ژولیانی مهم‌تر از جنگ‌هاست؟

اصلاح تقویم شاید در نگاه اول جزئی به‌نظر برسد، اما از دید استراتژیک شاهکار سزار است.

کنترل زمان = کنترل واقعیت

با تقویم ژولیانی:

• زمان رسمی از دست کاهنان خارج شد
• دولت، مرجع حقیقت زمانی شد
• آینده قابل پیش‌بینی‌تر شد

این دقیقاً همان کاری است که دولت‌های مدرن با:

• آمار رسمی
• شاخص‌های اقتصادی
• تقویم‌های مالی

انجام می‌دهند.

[جای قرارگیری عکس شماره ۱۰ – تصویر نمادین از تقویم ژولیانی یا مفهوم زمان در روم]

سزار فهمیده بود:

کسی که «زمان» را تنظیم می‌کند، رفتار انسان‌ها را تنظیم می‌کند.

بخش سی‌ام: چرا سزار هرگز «سیستم جانشینی» را کامل نکرد؟

اینجا به یکی از عمیق‌ترین تناقض‌های سزار می‌رسیم.

ژولیوس سزار تقریباً همه‌چیز را طراحی کرد:

• قدرت
• روایت
• اقتصاد
• قانون
• زمان

اما سیستم جانشینی را عمداً مبهم گذاشت.

چرا؟

تحلیل سیستمی نشان می‌دهد سزار می‌دانست:

اگر جانشینی شفاف باشد، انگیزه‌ی حذف ژولیوس سزار زودتر فعال می‌شود.

ابهام، یک استراتژی دفاعی بود.

اما همین ابهام، ریسک ترور را بالا برد.

این همان تله‌ای است که بسیاری از بنیان‌گذاران استارتاپ‌ها هم در آن می‌افتند:

Founder-centric system

بدون Succession architecture

بخش سی‌ویکم: ترور سزار؛ باگ سیستم یا Feature ناخواسته؟

آیا سزار قربانی شد؟

یا بخشی از فرآیند گذار؟

از منظر نظریه‌ی گذارهای سیاسی (Transition Theory)،

ترور سزار کاتالیزور امپراتوری بود.

اگر ژولیوس سزار زنده می‌ماند:

• مقاومت سنا ادامه می‌یافت
• مشروعیت دیکتاتوری کامل نمی‌شد

اما با مرگ او:

• احساسات عمومی منفجر شد
• جمهوری مشروعیت اخلاقی‌اش را از دست داد
• آگوستوس توانست «سیستم پایدارتر» بسازد

به‌بیان بی‌رحمانه:

سزار با مرگش، محصول نهایی را لانچ کرد.

بخش سی‌ودوم: آگوستوس؛ مدیرعامل اجرایی روی ویرانه‌های نابغه

آگوستوس نابغه نبود؛ اپراتور عالی بود.

ژولیوس سزار همان کاری را کرد که معمولاً بعد از disruptorها لازم است:

• کاهش تنش
• تثبیت ساختار
• نرمال‌سازی قدرت

سزار vision داشت

آگوستوس execution

این الگو بارها در تاریخ تکرار شده:

• Jobs → Cook
• Musk → ؟ (هنوز در حال رخ دادن)

بخش سی‌وسوم: اگر سزار امروز زنده بود، کجا بازی می‌کرد؟

تحلیل فکری نشان می‌دهد سزار احتمالاً:

• در سیاست کلاسیک نمی‌ماند
• در ساختارهای متمرکز دوام نمی‌آورد

ژولیوس سزار جایی می‌رفت که:

• قدرت + روایت + تکنولوژی هم‌زمان باشند

شاید:

• پلتفرم‌های عظیم
• هوش مصنوعی
• ژئوپلیتیک داده
• یا حتی کریپتو-گاورننس

سزار عاشق سیستم‌هایی بود که قابل بازنویسی‌اند.

بخش سی‌وچهارم: درس نهایی برای استراتژیست‌ها

اگر بخواهیم عصاره‌ی سزار را برای یک استراتژیست مدرن خلاصه کنم:

1. قدرت بدون روایت، ناپایدار است
2. روایت بدون زیرساخت، توخالی است
3. زیرساخت بدون پذیرش فرهنگی، منفجر می‌شود
4. و پذیرش فرهنگی بدون زمان، توهم است

ژولیوس سزار همه را داشت — به جز زمان.

جمع‌بندی نهایی لایه سوم

ژولیوس سزار:

• نه قهرمان بود
• نه دیکتاتور صرف
• بلکه مهندس گذار تمدنی

ژولیوس سزار نشان داد:

تاریخ را نه اخلاق، نه قانون، بلکه «معماری سیستم‌ها» می سازد.

و این دقیقاً همان جایی است که تاریخ، کسب‌وکار، برندینگ و کریپتو به هم می‌رسند.

رفرنس‌ها (منابع علمی، تاریخی و فلسفی):

11. Tilly, Charles. Coercion, Capital, and European States. Blackwell, 1990.
12. Acemoglu & Robinson. Why Nations Fail. Crown, 2012.
13. Taleb, Nassim Nicholas. Antifragile. Random House, 2012.
14. Kuhn, Thomas. The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press, 1962.
15. Harari, Yuval Noah. Sapiens. Harper, 2014.
16. Eisenstadt, S.N. Revolution and the Transformation of Societies. Free Press, 1978.
17. North, Douglass. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge, 1990.
18. Beard, Mary. SPQR: A History of Ancient Rome. Profile Books, 2015.
19. Goldsworthy, Adrian. Caesar: Life of a Colossus. Yale University Press, 2006.
20. Gelzer, Matthias. The Roman Nobility. Oxford University Press, 1966.
21. Weber, Max. Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. University of California, 1978.
22. Foucault, Michel. Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Vintage Books, 1977.
23. Keynes, John Maynard. General Theory of Employment, Interest and Money. Macmillan, 1936.
24. Nye, Joseph. Soft Power: The Means to Success in World Politics. PublicAffairs, 2004.
25. Kotter, John. Leading Change. Harvard Business Review Press, 2012.
26. McClelland, David. Human Motivation. Cambridge University Press, 1987.
27. Maquiavelli, Niccolò. Il Principe (The Prince). 1532.